\startonderdeel co-nl-11

\projekt manual
\produkt cont-nl

\hoofdstuk[beschrijvingen]{Beschrijvingen}

\paragraaf{Inleiding}

Afgezien van hoofdstuk- en paragraafkoppen, vinden we in een
document |<|we hebben het hier niet over romans|>|
verschillende elementen met een herkenbare structuur en
vormgeving. Zo zijn er bijvoorbeeld definities, al dan niet
genummerd, opsommingen en citaten. Een voordeel van \TEX\ en
dus \CONTEXT\ is dat het coderen van dergelijke elementen
zodanig kan plaatsvinden, dat consistentie min of meer
gegarandeerd is. Bovendien hoeven we ons tijdens het
invoeren van een tekst niet bezig te houden met de
vormgeving, maar kunnen we ons beperken tot de inhoud. Dit
neemt niet weg dat we soms wel willen ingrijpen.

In dit hoofdstuk staan we stil bij een aantal van die
herkenbare elementen. Het kan geen kwaad eens flink te
experimenteren met de hier gepresenteerde commando's, vooral
omdat op die manier het denken in structuur wordt geoefend.
Mits goed toegepast, zal blijken dat het gebruik van de hier
beschreven commando's er toe bijdraagt dat in de tekst niet
of nauwelijks opmaakcommando's hoeven te staan.

\paragraaf[definities]{Definities}
\index{definities}
\index{stellingen}
\macro{\tex{doordefinieren}}
\macro{\tex{steldoordefinierenin}}
\macro[naam]{\tex{<<naam>>}}
\macro[doordefinitie]{\tex{<<doordefinitie>>}}
\macro[startdoordefinitie]{\tex{start<<doordefinitie>>}}

Een lijst met definities kan worden vormgegeven met behulp
van \type {\doordefinieren}. Bij dit commando moet als eerste
parameter een naam worden opgegeven.

\toonsetup{doordefinieren}

\startbuffer[voorb-1]
\doordefinieren[begrip][plaats=boven,kopletter=vet]
\begrip{ikoon}

Sinds de introductie van grafische besturingssystemen zijn ikonen
onlosmakelijk verbonden met computers. \par
\stopbuffer

\startbuffer[voorb-2]
\doordefinieren[begrip][plaats=rechts,kopletter=vet]
\begrip{ikoon}

Ze worden door sommige gebruikers van computers met een bijna religieus
fanaticisme aanbeden. \par
\stopbuffer

\startbuffer[voorb-3]
\doordefinieren[begrip][plaats=links,kopletter=vet]
\begrip{ikoon}

Ze worden geacht herkenbaar te zijn voor iedere gebruiker, maar aangezien
ze hun beeltenis ontlenen aan een snel veranderende werkelijkheid, is deze
herkenbaarheid relatief. \par
\stopbuffer

\startbuffer[voorb-4]
\doordefinieren[begrip][plaats=inmarge,kopletter=vet]
\begrip{ikoon}

Het 8||bits karakter van computers heeft er lang voor gezorgd dat
niet||latijnse schriften nauwelijks werden ondersteund door
besturingsystemen. Daar is sinds kort verandering in gekomen. \par
\stopbuffer

\startbuffer[voorb-5]
\doordefinieren
  [begrip]
  [plaats=aanelkaar,kopletter=vet,breedte=ruim,monster={ikoon}]

\begrip{ikoon}

Wat eerst een handicap leek |<|namelijk geen latijnse karakters|>| wordt
nu een kracht. De duizenden karakters van de chinese taal zijn immers even
zovele ikonen. Duizenden woorden en concepten zijn daar reeds in karakters
vervat. \par
\stopbuffer

\startbuffer[voorb-6]
\doordefinieren[begrip][plaats=aanelkaar,kopletter=vet]
\begrip{ikoon}

Ligt het niet voor de hand te verwachten dat culturen waar de taal veel
beeldender is op termijn hun relatieve achterstand in computergebruik weten
om te zetten in een voorsprong, bepaald door hun beeldende taal? \par
\stopbuffer

\startbuffer[voorb-7]
\doordefinieren[begrip][plaats=links,kopletter=vet,hang=ruim]
\begrip{ikoon}

Welk westers kind zal achter het beeldscherm nog de gedateerde vuilnisbak
herkennen waarin men bestanden kan weggooien? Gelukkig staat er vaak nog
onder dat het een vuilnisvat is. Een in de taal opgenomen karakter voor
vuilnisvat is aanzienlijk minder gevoelig voor veroudering. \par
\stopbuffer

Een voorbeeld van een definitie is:

\startvoorbeeld
\typebuffer[voorb-1]
\stopvoorbeeld

Hierna zijn de meeste alternatieven weergegeven.

\startrealiteit \haalbuffer[voorb-1] \stoprealiteit
\startrealiteit \haalbuffer[voorb-2] \stoprealiteit
\startrealiteit \haalbuffer[voorb-3] \stoprealiteit
\startrealiteit \haalbuffer[voorb-4] \stoprealiteit
\startrealiteit \haalbuffer[voorb-5] \stoprealiteit
\startrealiteit \haalbuffer[voorb-6] \stoprealiteit
\startrealiteit \haalbuffer[voorb-7] \stoprealiteit

In het vijfde voorbeeld is het begrip \type {aanelkaar}
geplaatst en gedefinieerd als:

\startvoorbeeld
\typebuffer[voorb-5]
\stopvoorbeeld

In het laatste voorbeeld is aan \type {hang} de waarde \type
{ruim} meegegeven. Deze instelling heeft alleen zin bij
links of rechts defini\"eren. Als aan \type {breedte} in
plaats van een getal \type {passend} of \type {ruim} wordt
meegegeven, dan wordt de breedte van het monster als
uitgangspunt genomen. Als geen monster is opgegeven, dan
wordt het \citeer {te defini\"eren} woord als monster
beschouwd. Stel zonodig \type {afstand} in. De instelling
\type {uitlijnen} heeft betrekking op de tekst. De instelling
\type {marge} is alleen van toepassing wanneer de definitie
in de marge of aan elkaar wordt geplaatst.

Het na de definitie beschikbare commando heeft dus de vorm:

\toonsetup{<<doordefinitie>>}

Het is mogelijk enkele algemene kenmerken van het
doordefini\"eren in te stellen met:

\toonsetup{steldoordefinierenin}

De instellingen van een definitie kunnen worden gewijzigd
met het onderstaande commando, dat dezelfde vorm heeft als
\type{\doordefinieren}:

\startvoorbeeld
\starttypen
\steldoordefinierenin[<<naam>>][<<instellingen>>]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

Als men meerdere paragrafen in de definitie wil opnemen moet
gebruik gemaakt worden van een \type{\start}||\type{\stop}
constructie:

\startvoorbeeld
\starttypen
\startbegrip{Ikoon}

Een ikoon is een religieuze afbeelding die in bepaalde religies van grote
waarde kan zijn voor de gelovigen.

Om een of andere reden heeft het begrip ikoon ook zijn weg gevonden naar
de computerwereld, waar het een eigen leven is gaan leiden.

\stopbegrip
\stoptypen
\stopvoorbeeld

De commando's vangen zo goed en kwaad als dat kan lege regels
af.

\toonsetup{start<<doordefinitie>>}

Vaak zal men in een tekst meerdere soorten definities
gebruiken. Het volgende voorbeeld laat zien dat we
consistentie in de definities kunnen bevorderen door gebruik
te maken van overerving.

\starttypen
\doordefinieren
  [definitie]
  [tekst=Definitie, kopletter=\sc,
   plaats=aanelkaar, breedte=ruim,
   wijze=perhoofdstuk, sectienummer=ja]

\doordefinieren
  [lemma]
  [definitie]
  [tekst=Lemma]
\stoptypen

\paragraaf[doornummeren]{Doornummeren}
\index{beschrijvingen}
\index{opsommingen}
\index{nummeren+teksten}
\macro{\tex{doornummeren}}
\macro{\tex{steldoornummerenin}}
\macro[naam]{\tex{<<naam>>}}
\macro[subnaam]{\tex{sub<<naam>>}}
\macro[subsubnaam]{\tex{subsub<<naam>>}}
\macro[subsubsubnaam]{\tex{subsubsub<<naam>>}}
\macro[setnaam]{\tex{reset<<naam>>}}
\macro[resetnaam]{\tex{reset<<naam>>}}
\macro[volgendenaam]{\tex{volgende<<naam>>}}
\macro[volgendesubnaam]{\tex{volgendesub<<naam>>}}
\macro[volgendesubsubnaam]{\tex{volgendesubsub<<naam>>}}
\macro[doornummering]{\tex{<<doornummering>>}}
\macro[startdoornummering]{\tex{start<<doornummering>>}}

Het is mogelijk bepaalde aanduidingen automatisch te
nummeren, bijvoorbeeld vragen, opmerkingen en definities.
Een dergelijke aanduiding wordt gedefinieerd met:

\toonsetup{doornummeren}

De op te geven naam bestaat uit letters. Na het commando
\type{\doornummeren} zijn de volgende commando's beschikbaar:

\startvoorbeeld
\starttypen
\<<naam>>
\sub<<naam>>
\subsub<<naam>>
\subsubsub<<naam>>
\stoptypen
\stopvoorbeeld

waarbij \type{naam} staat voor de opgegeven naam.

\toonsetup{<<doornummering>>}

Er kunnen maximaal 4~niveaus worden ingesteld. Conversie
heeft betrekking op het laatste niveau. Als een tekst wordt
ingesteld, dan gaat deze vooraf aan het nummer.

Het is mogelijk het nummeren in te stellen of opnieuw te
starten met het commando:

\startvoorbeeld
\starttypen
\set<<doornummering>>{getal}
\reset<<doornummering>>
\stoptypen
\stopvoorbeeld

Met de \type {start} parameter kan een startnumme worden
ingesteld. Houd er rekening mee, dat de doornummercommando's
de teller ophogen, dus om op~5 te starten, moet~4 worden
ingesteld. Ook kunnen (sub|)|nummers worden opgehoogd, en
wel met de commando's:

\startvoorbeeld
\starttypen
\volgende<<doornummering>>
\volgendesub<<doornummering>>
\volgendesubsub<<doornummering>>
\stoptypen
\stopvoorbeeld

Het onderstaande voorbeeld illustreert het gebruik van \type
{\doornummeren}. Na het getoonde commando kan een opmerking
worden geplaatst na \type {\opmerking}.

\startvoorbeeld
\starttypen
\doornummeren
  [opmerking]
  [plaats=boven,
   tekst=Opmerking,
   tussen=\blanko,
   voor=\blanko,
   na=\blanko]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

\doornummeren
  [opmerking]
  [plaats=boven,
   tekst=Opmerking,
   voor=\blanko,
   tussen=\blanko,
   na=\blanko]

Enkele voorbeelden van opmerkingen zijn:

\opmerking Een \citeer {opmerking} is na het bovenstaande
commando op vier niveaus beschikbaar: \type {\opmerking},
\type {\subopmerking} en \type {\subsubopmerking}.

\opmerking
Dit commando lijkt op het commando \type{\doordefinieren}.

De kenmerken van het doornummeren stelt men in met \type
{\steldoornummerenin}. Veel instellingen komen overeen met
de eerder beschreven definities omdat doornummeren eigenlijk
een speciaal geval is van doordefini\"eren.

\startvoorbeeld
\starttypen
\steldoornummerenin[<<naam>>][<<instellingen>>]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

%\startuitstellen
\toonsetup{steldoornummerenin}
%\stopuitstellen

Ook de sub- en subsubnummeringen kunnen worden ingesteld,
bijvoorbeeld:

\startvoorbeeld
\starttypen
\steldoornummerenin[voorbeeld][kopletter=vet]
\steldoornummerenin[subvoorbeeld][kopletter=schuin]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

Evenals bij het in de vorige paragraaf besproken commando is
ook hier weer een \type{\start}||\type{\stop}||paar
beschikbaar:

\toonsetup{start<<doornummering>>}

Soms is het nummer overbodig. Bijvoorbeeld als we per
hoofdstuk nummeren en in een bepaald hoofdstuk maar \'e\'en
doornummering tegenkomen. In dat geval kan door middel van
\type{[-]} worden aangegeven dat men geen nummer wil:

\opmerking[-] Omdat de aanroep hier \type {\opmerking[-]}
was, is er {\em geen} nummer geplaatst. Evenals bij andere
commando's het geval is, kan men ook hier tussen \setchars\
een referentie opgeven, zodat naar het nummer kan worden
verwezen. Met \type {nummer=nee} kan het weergeven van het
nummer (tijdelijk) worden uitgezet.

Dit commando is (zinvol) te combineren met dat om blokken
tekst te verplaatsen. Een voorbeeld hiervan is te vinden
in \in{paragraaf}[tekstblokken]. In dit voorbeeld wordt ook
gedemonstreerd op welke wijze een koppeling met een andere
genummerde tekst kan worden gelegd. Dergelijke koppelingen
hebben alleen betekenis bij interactieve teksten, waar
automatisch over en weer verwijzingen worden gegenereerd.

Het kan voorkomen dat een doornummering in meerdere gedaanten
voorkomt. In dat geval kunnen doornummeringen worden gebruikt
die de tellers van elkaar erven. We laten dit aan een
voorbeeld zien.

\startbuffer
\doornummeren[eerste]

\eerste  De doornummering \type {eerste} is een uniek geval. We zien dat we
met een argument kunnen volstaan. Standaard staan het label en nummer links.

\doornummeren[tweede][eerste][plaats=rechts]

\tweede  De \type {tweede} erft de tellers van \type {eerste}, maar wordt
rechts geplaatst. In geval van drie argumenten is het eerste de kopie en
het tweede het origineel.

\doornummeren[derde,vierde][plaats=inrechter]

\derde   De doornummeringen \type {derde} en \type {vierde} zijn beide
uniek en worden in de rechtermarge geplaatst.

\vierde  Beiden zijn in ‚‚n opdracht gedefinieerd maar hebben eigen
tellers en zijn op geen enkele manier gekoppeld.

\doornummeren[vijfde,zesde][eerste]

\vijfde De doornummeringen \type {vijfde} en \type {zesde} erven beiden
de eigenschappen en tellers van \type {eerste}.

\zesde  Pas op: erven van \type{tweede} is niet toegestaan, omdat \type
{tweede} geen origineel is! \par
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Het lijkt wat ingewikkeld, maar hopelijk verduidelijkt het
onderstaande een en ander:

\haalbuffer

Het is mogelijk een doornummering te koppelen aan een andere
doornummering. We kunnen bijvoorbeeld vragen aan antwoorden
koppelen. Klikken op een vraag resulteert in springen naar
het antwoord en andersom. De nummers moeten wel synchroon
lopen, dat wil zeggen dat na iedere vraag een antwoord moet
staan. Eventueel kunnen de antwoorden in blokken worden
geplaatst en later worden opgeroepen. Vergeet daarbij
zonodig niet te resetten.

\starttypen
\doordefinieren [vraag]    [koppeling=antwoord]
\doordefinieren [antwoord] [koppeling=vraag]
\stoptypen

De wijze van nummeren wordt be\"invloed door het instellen
van \type {wijze} en \type {sectienummer}. Wil men wat meer
controle, dan kan men zelf de prefix regelen. De volgende
instellingen gaan bijvoorbeeld om het bestaande prefix
mechanisme heen: er wordt per tekst genummerd, maar alleen
het paragraafnummer wordt gezet. Met de~\type {-} geven we
aan geen prefix te willen.

\starttypen
\doornummeren
  [definitie]
  [tekst=DEFINITIE,
   links={\kopnummer[-,paragraaf].},
   letter=klein,
   breedte=ruim,
   sectienummer=nee,
   wijze=pertekst]

\doornummeren [theorema] [definitie] [tekst=THEOREMA]
\doornummeren [lemma]    [definitie] [tekst=LEMMA]
\stoptypen

Ter illustratie geven we hier drie equivalente oplossingen
voor het op deze wijze manipuleren van het paragraafnummer:

\starttypen
\stelsectiein[sectie-3][vorigenummer=nee]\kopnummer[paragraaf]
\bepaalkopnummer[paragraaf]\huidigekopnummer
\kopnummer[-,paragraaf]
\stoptypen

De eerste oplossing vereist nogal wat kennis van de
onderliggende mechanismes, de tweede is vooral bedoeld voor
situaties waarin men het nummer wil manipuleren, en de derde
is bedoeld voor allerdaags gebruik. Overigens geeft \type
{\kopnummer} zonder argument het laatst ingestelde huidige
kopnummer.

\paragraaf[doorspringen]{Doorspringen}
\index{tabulatie}
\index{inspringen}
\macro{\tex{doorspringen}}
\macro{\tex{steldoorspringenin}}
\macro[naam]{\tex{<<naam>>}}
\macro[doorsprong]{\tex{<<doorsprong>>}}

Inspringende opsommingen, bijvoorbeeld dialogen, kunnen worden
gezet met het commando:

\toonsetup{doorspringen}

Na dit commando zijn de commando's \type{\<<naam>>},
\type{\sub<<naam>>} en \type{\subsub<<naam>>} beschikbaar.

\toonsetup{<<doorsprong>>}

Standaardwaarden kunnen worden ingesteld met het commando:

\toonsetup{steldoorspringenin}

Het is mogelijk de bij \type{\doorspringen} meegegeven
instellingen te wijzigen met het commando:

\startvoorbeeld
\starttypen
\steldoorspringenin[<<naam>>][<<instellingen>>]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

Een voorbeeld van het gebruik van \type{\doorspringen} wordt
hieronder gegeven:

\startbuffer
\steldoorspringenin
  [monster={rijm m},
   scheider={:},
   afstand=.5em]

\doorspringen[ra][tekst=rijm a]
\doorspringen[rb][tekst=rijm b]
\doorspringen[rc][tekst=rijm c]

\startopelkaar
\ra  ra, ra, ra                        \par
\ra  het is het jaar van de \citeer{k} \par
\rb  koryan en kampioen                \par
\rc  kwadraat en korporaal             \par
\rb  waarom zou men dat toch doen      \par
\rc  ja, waar is dat normaal           \par
\stopopelkaar
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Dit resulteert in:

\startrealiteit
\haalbuffer \par
\stoprealiteit

Een serie doorspring||commando's kan worden omringd met de
commando's:

\startvoorbeeld
\starttypen
\startdoorspringen
\stopdoorspringen
\stoptypen
\stopvoorbeeld

\paragraaf[doorlabelen]{Doorlabelen}
\index{labelen}
\index{nummeren+labels}
\macro{\tex{doorlabelen}}
\macro[resetnaam]{\tex{reset<<naam>>}}
\macro[verhoognaam]{\tex{verhoog<<naam>>}}
\macro[volgendenaam]{\tex{volgende<<naam>>}}
\macro[huidigenaam]{\tex{huidige<<naam>>}}
\macro[doorlabel]{\tex{<<doorlabel>>}}

In een tekst kunnen genummerde verwijzingen worden opgenomen,
bijvoorbeeld verwijzingen naar transparanten of video's. Een
verwijzing wordt gedefinieerd met het commando:

\toonsetup{doorlabelen}

Als plaats kan worden meegegeven \type{intekst} en
\type{inmarge}. Na dit commando zijn een aantal commando's
beschikbaar:

\startvoorbeeld
\starttypen
\reset<<naam>>
\verhoog<<naam>>
\volgende<<naam>>
\huidige<<naam>>[referentie]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

\startbuffer
\doorlabelen[video][tekst=video,plaats=inmarge]
\stopbuffer

\haalbuffer

De \type {[referentie]} bij \type {\huidigenaam} is
facultatief. Na

\typebuffer

levert \type {\video} \video\ een eervolle vermelding in de
marge op. Het commando \type {\huidigevideo} had hier
volgnummer~1 opgeleverd. Het label kan ook worden opgeroepen
met:

\toonsetup{<<doorlabel>>}

In ons geval is dat \type {\video}. De waarden toegekend aan
aan \type {voor} en \type {na} worden rond het label
uitgevoerd.

\paragraaf[opsommingen]{Opsommingen}
\index{opsommingen}
\index{nummeren+opsommingen}
\index{items}
\index{vragenlijsten}
\index{invullijsten}
\macro{\tex{startopsomming}}
\macro{\tex{stelopsommingin}}
\macro{\tex{mar}}
\macro{\tex{nop}}
\macro{\tex{som}}
\macro{\tex{kop}}
\macro{\tex{sub}}
\macro{\tex{its}}
\macro{\tex{sym}}
\macro{\tex{ran}}
\macro{\tex{but}}

Opsommingen worden automatisch voorafgegaan door speciale
symbolen, oplopende nummers of elkaar opvolgende letters. Het
symbool en de wijze van nummeren kunnen worden ingesteld (zie
\in{tabel}[tab:som]). Tevens kunnen enkele layout||kenmerken
worden ingesteld, wat in de volgende paragraaf wordt
beschreven. Opsommingen kunnen tot vier niveaus diep
plaatsvinden.

\plaatstabel
  [hier][tab:som]
  {Mogelijke markeringen om de items in een opsomming te kenmerken.}
\startcombinatie[2]
  {\starttabel[|c|c|]
   \HL
   \VL \bf instelling \VL \bf gevolg                             \VL\SR
   \HL
   \VL \type{n}       \VL 1, 2, 3, 4                             \VL\FR
   \VL \type{a}       \VL a, b, c, d                             \VL\MR
   \VL \type{A}       \VL A, B, C, D                             \VL\MR
   \VL \type{KA}      \VL \kap{A}, \kap{B}, \kap{C}, \kap{D}     \VL\MR
   \VL \type{r}       \VL i, ii, iii, iv                         \VL\MR
   \VL \type{R}       \VL I, II, III, IV                         \VL\MR
   \VL \type{KR}      \VL \kap{I}, \kap{II}, \kap{III}, \kap{IV} \VL\MR
   \VL \type{m}       \VL {\os 1}, {\os 2}, {\os 3}, {\os 4}     \VL\MR
   \VL \type{g}       \VL $\alpha$, $\beta$, $\gamma$            \VL\MR
   \VL \type{G}       \VL A, B, $\Gamma$                         \VL\LR
   \HL
   \stoptabel} {}
  {\starttabel[|c|c|]
   \HL
   \VL \bf instelling \VL \bf gevolg                         \VL\SR
   \HL
   \VL \type{1}       \VL dot (\symbool[1])                  \VL\FR
   \VL \type{2}       \VL streepje (\symbool[2])             \VL\MR
   \VL \type{3}       \VL sterretje (\symbool[3])            \VL\MR
   \VL \type{4}       \VL driehoekje (\symbool[4])           \VL\MR
   \VL \type{5}       \VL rondje (\symbool[5])               \VL\MR
   \VL \type{6}       \VL groter rondje (\symbool[6])        \VL\MR
   \VL \type{7}       \VL nog groter rondje (\symbool[7])    \VL\MR
   \VL \type{8}       \VL vierkantje (\symbool[8])           \VL\MR
   \VL                \VL                                    \VL\MR
   \VL                \VL                                    \VL\LR
   \HL
   \stoptabel} {}
\stopcombinatie

Het commando om een opsomming te plaatsen luidt:

\startvoorbeeld
\starttypen
\startopsomming[<<instelling>>]
\som ........
\som ........
\stopopsomming
\stoptypen
\stopvoorbeeld

Zodat:

\startbuffer
Welke van de twee onderstaande uitspraken is juist?

\startopsomming[A]
\som  Zwolle is een stad, want er zijn resten van muren te vinden en er
      zijn verdedigingswerken.
\som  Zwolle is een gemeente want er staat een gemeentehuis.
\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

leidt tot:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

De onder \type{1} tot en met~\type{8} gebruikte symbolen
kunnen worden ingesteld met het commando \type
{\definieersymbool} (zie \in {paragraaf} [symbolen]) en de
conversie van het volgnummer met \type {\definieerconversie}
(zie \in {paragraaf} [converteren]). Bijvoorbeeld:

\startbuffer
Bevatten de volgende uitspraken een kern van waarheid?

\definieersymbool[1][$\diamond$]

\startopsomming[1]
\som  De Stille Veerkade in Zwolle heet zo omdat daar vroeger een veerpont
      aanlegde.
\som  De Stille Veerkade ontleent haar naam aan het feit dat het vroeger nu
      niet bepaald een drukke straat was.
\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

levert:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

De instellingen \type{n}, \type{i}, enz. zijn gerelateerd
aan conversies. Dat wil zeggen dat alle conversies worden
geaccepteerd, ook die hier niet zijn genoemd. Neem
bijvoorbeeld:

\startopsomming[g,opelkaar]
\som  een \type{g} voor griekse letters
\som  een \type{G} voor griekse hoofdletters
\stopopsomming

Als de instelling, inclusief de vierkante haken wordt
weggegelaten, dan wordt het bij het niveau passende symbool
geplaatst. In de meeste situaties zal dit de bedoeling zijn.
Deze niveau||afhankelijke symbolen zijn ingesteld met:

\starttypen
\definesymbol [1] [{\symbol[bullet]}]
\definesymbol [2] [{\symbol[dash]}]
\stoptypen

met als nadere symbooldefinities:

\starttypen
\definesymbol [bullet] [$\bullet$]
\definesymbol [dash]   [$-$]
\stoptypen

Het volgende voorbeeld toont een andere wijze van instellen.
Dit keer koppelen we direct een symbool aan een niveau van
opsommen.

\startbuffer
\definieersymbool [waarom] [?]
\definieersymbool [daarom] [!]

\stelopsommingin[1][symbool=waarom]
\stelopsommingin[2][symbool=daarom]
\stopbuffer

\typebuffer

\haalbuffer

Toegepast op een opsomming krijgen we:

% Pas op, groeperen is hier nodig!

\start
\startopsomming[opelkaar]
\som  het voor jou een \citeer {vraag}
      \startopsomming
      \som  maar voor mij een \citeer {weet}
      \stopopsomming
\som  nietwaar
\stopopsomming
\stop

Het commando \type {\stelopsommingin} kan ook worden
gebruikt voor het vastleggen van het al dan niet inspringen
en de eventuele witruimte tussen de onderdelen:

\toonsetup{stelopsommingin}

Deze argumenten kunnen in verschillende combinaties
voorkomen, zoals:

\startbuffer
Welke van de volgende uitspraken is juist:

\startopsomming[a,opelkaar][afsluiter=:]
\som  1991 is een schrikkeljaar
\som  1992 is een schrikkeljaar
\som  1993 is een schrikkeljaar
\som  1994 is een schrikkeljaar
\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

wat wordt:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Beide argumenten zijn optioneel. De instelling \type
{opelkaar} is \'e\'en van de meest voor de hand liggende.

\startbuffer
Welke van de volgende uitspraken is juist:

\startopsomming[n,opelkaar,inmarge]
\som      1991 is een schrikkeljaar
\som[ok]  1992 is een schrikkeljaar
\som      1993 is een schrikkeljaar
\som      1994 is een schrikkeljaar
\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

dat resulteert in:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Het komt niet zelden voor dat voorafgaand aan een opsomming
een zin staat die wordt afgesloten in de trant van \citaat
{\em\onbekend\ zien we hieronder:}. In dat geval kan de
instelling \type {intro} worden meegegeven, zodat bij
paginaovergangen de inleidende zin wordt meegenomen naar de
volgende bladzijde. Hierboven had dat er als volgt
uitgezien:

\startvoorbeeld
\starttypen
\startopsomming[n,opelkaar,inmarge,intro]
\stoptypen
\stopvoorbeeld

De mogelijke instellingen, naast de in de voorbeelden
genoemde, zijn in \in{tabel}[tab:stelopsommingin]
weergegeven.

\plaatstabel
  [hier][tab:stelopsommingin]
  {Instellingen bij \type{\stelopsommingin}.}
\starttabel[|l|l|]
\HL
\VL \bf instelling          \VL \bf gevolg                        \VL\SR
\HL
\VL \type{standaard}        \VL standaard instellingen            \VL\FR
\VL \type{opelkaar}         \VL geen witruimte tussen onderdelen  \VL\MR
\VL \type{vanelkaar}        \VL wel witruimte tussen onderdelen   \VL\MR
\VL \type{aansluitend}      \VL geen wit voor en na de opsomming  \VL\MR
\VL \type{alinea}           \VL geen wit voor de opsomming        \VL\MR
\VL \type{<<n>>*aanelkaar}  \VL weinig witruimte na het symbool   \VL\MR
\VL \type{<<n>>*ruim}       \VL extra witruimte na het symbool    \VL\MR
\VL \type{inmarge}          \VL markering tegen de kantlijn       \VL\MR
\VL \type{opmarge}          \VL aanduiding in de kantlijn         \VL\MR
\VL \type{afsluiter}        \VL afsluiter na de aanduiding        \VL\MR
\VL \type{intro}            \VL niet overgaan op nieuwe bladzijde \VL\MR
\VL \type{kolommen}         \VL in twee kolommen                  \VL\LR
\HL
\stoptabel

In het laatste voorbeeld zien we dat achter het commando
\type{\som} een verwijzing kan worden opgenomen, zodat we
naar \in{antwoord}[ok] kunnen verwijzen met het commando
\type{\in[ok]}.

We kunnen, indien gewenst doornummeren door in plaats van een
markering het woord \type{verder} op te nemen:

\startbuffer
\startopsomming[verder,intro]
\som  1995 is een schrikkeljaar
\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

wat de voortgezette (hier zinloze) opsomming levert:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Een eveneens zinloos voorbeeld toont ons dat \type{verder}
ook op hogere niveaus tot resultaten leidt:

\startbuffer
\startopsomming[1,opelkaar]
\kop  eerste \par
      \startopsomming[a]
      \som  alfa \som  beta
      \stopopsomming
\kop  tweede \par
      \startopsomming[verder]
      \som gamma  \som delta
      \stopopsomming
\stopopsomming
\stopbuffer

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Voor de volledigheid volgen hier de opdrachten (in dit
document hebben we \type {kopletter=vet}):

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Als we het trefwoord \type{kolommen} meegeven, dan worden
de opsommingen in twee of meer kolommen gezet. Het aantal
kolommen kan worden ingesteld met de trefwoorden \type{een},
\type{twee} (standaard), \type{drie} of \type{vier}.

\startbuffer
\startopsomming[n,kolommen,vier]
\som alfa \som beta \som gamma \som delta \som epsilon
\som zeta \som eta  \som theta \som kappa \som lambda
\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

We zien hier tevens dat het niet per se nodig is de items
onder elkaar op te geven.

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Wanneer we, zoals hierboven, de items nummeren, kan de
daarvoor beschikbare ruimte aan de krappe kant zijn. In dat
geval kunnen we \type {ruim} als trefwoord meegeven.

\startbuffer
\startopsomming[n,kolommen,vier,ruim]
\som alfa \som beta \som gamma \som delta \som epsilon
\som zeta \som eta  \som theta \som kappa \som lambda
\stopopsomming
\stopbuffer

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

De tegenhanger van \type {ruim} is \type{aanelkaar}. Ook hier
kunnen we een factor meegeven. Hieronder is \type {2*aanelkaar}
gebruikt.

\startbuffer
\startopsomming[2*aanelkaar,opelkaar]
\som Wat gebeurt hier nou weer?
\stopopsomming
\stopbuffer

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

We kunnen de optie \type {ruim} misbruiken om eenvoudige
tabellen te maken. Het blijft daarbij wel gokken naar de
noodzakelijke breedte.

\startbuffer
\startopsomming[4*ruim,opelkaar]
\sym {ja}   dit is mooi
\sym {nee}  dit is lelijk
\stopopsomming
\stopbuffer

Dit levert de wat vreemde keuzemogelijkheid:

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Het komt vaak voor dat binnen een opsomming de eerste regels
van de onderdelen worden gevolgd door een tekstblok. In dat
geval kan het commando \type{\kop} worden gebruikt. De wijze
waarop een kop wordt weergegeven, kan worden ingesteld met het
hiervoor besproken \type {\stelopsommingin}.

\startbuffer
\stelopsommingin[elk][kopletter=vet]

\startopsomming[n]

\kop  Koppen in opsommingen

      Na het commando \type{\kop} moet een lege regel worden opgenomen.
      Doet men dit niet, dan gaat het mis.

\stopopsomming
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Dit wordt:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Als we hier \type{\som} hadden gebruikt, dan was de kop in
een gewone letter gezet. Bovendien had, als dat zo was
uitgekomen, een pagina||overgang kunnen ontstaan tussen de
kopregel en de tekst, wat bepaald geen fraai gezicht is.

\toonsetup{kop}

Soms bestaat een opsomming uit slechts \'e\'en item. In dat
geval kunnen de commando's \type{\startopsomming} en
\type{\stopopsomming} worden weggelaten en wordt de bij
niveau~1 behorende aanduiding gebruikt.

\startbuffer
\som  Het heeft geen zin hier een beschouwing op te nemen over de
      achtergrond van de naam van dit commando. \par
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

In plaats van \type{\par} mag natuurlijk ook een lege regel
worden opgenomen. Het resultaat is verbluffend:

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Alleen de tekst, volgend op het commando en afgesloten met een
lege regel of \type{\par}, wordt inspringend gezet.

Als men (tijdelijk) een oude nummering wil handhaven, kan
gebruik worden gemaakt van \type{\sub} in plaats
\type{\som}. Dit kan van pas komen bij discussiestukken,
waarbij we in tussentijdse versies de nummering niet al te
veel willen verstoren.

\startrealiteit
\startopsomming[n,opelkaar]
\som  Deze opsomming wordt voorafgegaan door \type
      {\startopsomming[n,opelkaar]}.
\sub  Dit item wordt voorafgegaan door \type{\sub}, de andere
      items door \type{\som}.
\som  De opsomming wordt natuurlijk afgesloten met \type
      {\stopopsomming}.
\stopopsomming
\stoprealiteit

Samengevat luiden de belangrijkste commando's:

\toonsetup{startopsomming}

\toonsetup{som}

\toonsetup{sub}

Als aanvulling op \type {\som} is \type {\sym} beschikbaar.
Met dit commando kan men \citeer {even vlot tussendoor} een
ingesprongen tekst achter een eigen symbool plaatsen.

\toonsetup{sym}

Het commando \type {\mar} komt overeen met \type {\som},
maar heeft een argument. Dit argument wordt in de marge
geplaatst (standaard in een typeletter). Dit commando kan
worden gebruikt om opmerkingen bij een item te plaatsen.

\toonsetup{mar}

Een wat vreemd alternatief is:

\toonsetup{its}

\toonsetup{ran}

We illustreren dit aan de hand van een voorbeeld ontleend aan
de \NTG\ jubileum enquete:

\startbuffer
\startopsomming[5,opelkaar][breedte=8em,afstand=2em,items=4]

\ran {oneens\hss eens}

\its Ik kan \TeX\ niet missen.
\its Ik zal altijd \TeX\ blijven gebruiken.
\its Ik verwacht binnen enkele jaren een redelijk alternatief.
\its Ik gebruik naast \TeX\ ook andere zet|/|opmaakpakketten.
\its Ik gebruik \TeX\ nauwelijks.
\its Ik ben op zoek naar een ander systeem.

\stopopsomming
\stopbuffer

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Dit ziet er in broncode als volgt uit. Let op de
instellingen. Het verdient de voorkeur dergelijke
instellingen los te koppelen van de vragen en slechts
eenmalig te doen.

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Voor interactieve toepassingen is er:

\toonsetup{but}

Dit commando komt overeen met \type {\som} maar levert een
aanklikbare aanduiding. Het argument is dus een verwijzing.

Het onderstaande voorbeeld toont een aantal van de genoemde
commando's. We zien bovendien nog een alternatief \type
{\nop}.

\toonsetup{nop}

\startbuffer
\startopsomming
\kop  kopzorgen

      \startopsomming[n,opelkaar]
      \som      van sommen heeft hij
      \nop      op school noppes begrepen
      \mar{++}  omdat slechts marginaal is uitgelegd
      \sub      wat al die substanti\"ele doch
      \sym{\#}  eigenaardige symbolen betekenen
      \stopopsomming
\stopopsomming
\stopbuffer

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

Dit rijtje is verkregen door:

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Tijdens de verwerking van een opsomming wordt het aantal
items in de opsomming bijgehouden. Dit geldt voor alle
varianten. Bij een volgende verwerking wordt deze informatie
gebruikt om zonodig beter te kunnen vaststellen op welk punt
in een opsomming mag worden overgegaan op een nieuwe
bladzijde. Wanhoop dus niet als een opsomming wat vreemd
wordt afgebroken, meestal komt het in een volgende
verwerkingsslag weer in orde.

Een tweetal tips tot slot. Gebruik bij meerdere alinea's per
opsomming \type {\kop} in plaats van \type {\som} wanneer de
eerste alinea uit slechts \'e\'en regel bestaat. Het commando
\type{\kop} zorgt er namelijk voor dat niet wordt afgebroken
tussen de eerste twee alineas. Gebruik daarnaast de optie
\type{[intro]} als er slechts \'e\'en regel boven de opsomming
staat. Dit laatste kan worden geautomatiseerd door de
instelling:

\starttypen
\stelopsommingin[elk][autointro]
\stoptypen

\paragraaf[items]{Items}
\index{items}
\index{vragenlijsten}
\index{opsommingen}
\index{invullijsten}
\index{lijsten}
\macro{\tex{items}}
\macro{\tex{stelitemsin}}

Het commando \type{\items} is een variant op de commando's ten
behoeve van opsommingen. Met dit commando kunnen eenvoudig
genummerde of anders gemarkeerde lijsten worden gemaakt. De
lijsten kunnen zowel horizontaal als vertikaal worden gezet.
Het commando heeft de vorm:

\startvoorbeeld
\starttypen
\items{<<alternatief 1>>,<<alternatief 2>>,...,<<alternatief N>>}
\stoptypen
\stopvoorbeeld

In plaats van een alternatief kan ook \type{-} worden
meegegeven. In dat geval wordt wel ruimte gereserveerd, maar
niets gezet.

De vorm van de lijst wordt ingesteld met het commando:

\toonsetup{stelitemsin}

Zowel het aantal (\type{n}) als de breedte worden automatisch
berekend. Ten behoeve van een meer eenduidige vormgeving kan
het echter soms wenselijk zijn de breedte van de
verschillende items in te stellen. Het aantal is alleen van
belang als er geen alternatieven worden meegegeven.

Hieronder worden enkele voorbeelden gegeven. Hieruit blijkt
dat de instellingen ook direkt achter \type{\items} kunnen
worden meegegeven.

\startbuffer
\items[plaats=links]{eerste,tweede,derde}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

\startbuffer
\items[plaats=onder]{eerste,tweede,derde}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

\startbuffer
\items[plaats=rechts,breedte=2cm]{eerste,tweede,derde}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

\startbuffer
\items[plaats=boven,breedte=6cm,uitlijnen=links]{eerste,tweede,derde}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

\startbuffer
\items[plaats=inmarge]{eerste,tweede,derde}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

\startbuffer
\items[plaats=links,n=2,symbool=5]{alfa,beta}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

\startbuffer
\items[symbool=3,n=6,breedte=\hsize,plaats=boven]{aa,bb,cc,dd,ee,ff}
\stopbuffer

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

\haalbuffer

De instellingen achter \type{\items} komen overeen met die van
\type{\stelitemsin}:

\toonsetup{items}

\paragraaf[citaten]{Citaten}
\index{citeren}
\index{talen+quotes}
\macro{\tex{citaat}}
\macro{\tex{citeer}}
\macro{\tex{stelciterenin}}
\macro{\tex{startcitaat}}

\start

\setuplanguage
  [nl]
  [leftquote=\lowerleftsingleninequote,
   leftquotation=\lowerleftdoubleninequote]

Het gebruik van quotes verschilt per taalgebied: {\hoofdtaal
[nl]\citeer {nederlands}, \hoofdtaal [en]\citeer {english},
\hoofdtaal [de]\citeer {deutch}, \hoofdtaal [fr]\citeer
{francais}} Een consistent gebruik van enkele en dubbele
quotes wordt ondersteund door een aantal commando's. Een
citaat kan tussen de lopende tekst worden opgenomen met:

\toonsetup{startcitaat}

Dit commando is te vergelijken met \type{\startsmaller} en
kent de zelfde instellingen. Om het citaat worden zo
mogelijk (en nodig) dubbele quotes geplaatst, waarbij de
quotes buiten de tekst vallen.

\startbuffer
\startcitaat
In reclames citeert men graag \citeer{deskundigen}. Zo zag ik pas een
reclame waarin een wasmiddel wordt aanbevolen door de Nederlandse
Vereniging van Huisvrouwen. Wat mij daarbij enigzins bevreemdde was dat
de woordvoerder namens deze club een man was. Hij werd daarbij aangeduid
als \citaat{directeur}. Het zal toch niet waar zijn dat deze vereniging
wordt geleid door een man?
\stopcitaat
\stopbuffer

\startrealiteit
\haalbuffer
\stoprealiteit

In dit voorbeeld komen we nog twee commando's tegen:

\startvoorbeeld
\typebuffer
\stopvoorbeeld

Hierbij levert \type{\citaat} dubbele en \type{\citeer}
enkele quotes.

\toonsetup{citaat}

\toonsetup{citeer}

Deze commando's passen zich aan de taal aan. Men krijgt dus
andere quotes in een engelse tekst dan in een duitse of
franse tekst. Het lettertype is in te stellen met:

\toonsetup{stelciterenin}

De plaats van een punt, binnen of buiten een citaat, of twee
maal, is wat arbitrair. De meningen (en adviezen) hierover
lopen uiteen.

\startbuffer
Hij zei: \citaat {Dat is een fiets} Waarop zij zei: \citaat {Zo heb je
niets}.
\stopbuffer

\haalbuffer

De quotes in citeren passen zich aan de taal aan. Het is
daarom belangrijk dat het wisselen van taal op de juiste
wijze plaatsvindt:

\startbuffer
\citaat {Hij antwoorde: \fr \citaat {Je ne parle pas fran\c cais}.}
\citaat {Hij antwoorde: \citaat {\fr Je ne parle pas fran\c cais}.}
\citaat {\fr Il r\'epondait: \citaat{Je ne parle pas fran\c cais}.}
\fr \citaat {Il r\'eponde: \citaat{Je ne parle pas fran\c cais}.}
\stopbuffer

\typebuffer

Let op het subtiele verschil:

\startregels
\haalbuffer
\stopregels

\stop

Als we andere quotes willen, dan is dat in te stellen met
bijvoorbeeld:

\starttypen
\setuplanguage
  [nl]
  [leftquote=\upperleftsinglesixquote,
   leftquotation=\upperleftdoublesixquote]
\stoptypen

Omwille van de consistentie, kan zo'n instelling het best
worden opgenomen in de file \type {cont-sys.tex}, samen met
andere lokale instellingen. Dit document is gezet met hoge
quotes.

\def\ToonQuotes#1#2%
  {\NC \tttf \string#1 \NC {#1\toonstruts\strut}
   \NC \tttf \string#2 \NC {\toonstruts\strut#2} \NC \NR}

\starttabulatie[|l|c|l|c|]
\ToonQuotes \lowerleftsingleninequote \lowerrightsingleninequote
\ToonQuotes \lowerleftdoubleninequote \lowerrightdoubleninequote
\ToonQuotes \upperleftsingleninequote \upperrightsingleninequote
\ToonQuotes \upperleftdoubleninequote \upperrightdoubleninequote
\ToonQuotes \upperleftsinglesixquote  \upperrightsinglesixquote
\ToonQuotes \upperleftdoublesixquote  \upperrightdoublesixquote
\stoptabulatie

\stoponderdeel
